← 6 chương
Chương 4/6
Cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế thị trường
Lý luận của V.I. Lênin về độc quyền và độc quyền nhà nước trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa.
1. Quan hệ giữa cạnh tranh và độc quyền
- Độc quyền là sự liên minh giữa các doanh nghiệp lớn, nắm trong tay phần lớn việc sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hóa, có khả năng định ra giá cả độc quyền để thu lợi nhuận độc quyền cao.
- Độc quyền sinh ra từ cạnh tranh tự do nhưng không thủ tiêu cạnh tranh; trái lại làm cạnh tranh trở nên đa dạng, gay gắt hơn.
- Các loại cạnh tranh trong điều kiện độc quyền: giữa các tổ chức độc quyền với doanh nghiệp ngoài độc quyền; giữa các tổ chức độc quyền với nhau; trong nội bộ tổ chức độc quyền.
2. Nguyên nhân hình thành và tác động của độc quyền
- Cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX: lực lượng sản xuất phát triển, tiến bộ khoa học – kỹ thuật đòi hỏi quy mô lớn; cạnh tranh gay gắt; khủng hoảng kinh tế (đặc biệt năm 1873) và sự phát triển của hệ thống tín dụng thúc đẩy tập trung sản xuất.
- Tác động tích cực: tạo khả năng nghiên cứu, triển khai khoa học – kỹ thuật, tăng năng suất lao động, đưa nền kinh tế phát triển theo hướng sản xuất lớn hiện đại.
- Tác động tiêu cực: gây thiệt hại cho người tiêu dùng và xã hội, có thể kìm hãm tiến bộ kỹ thuật, chi phối quan hệ kinh tế – xã hội, làm tăng phân hóa giàu nghèo.
3. Năm đặc điểm kinh tế cơ bản của độc quyền (theo V.I. Lênin)
- Tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền (cácten, xanhđica, tơrớt, côngxoócxiom…).
- Tư bản tài chính và hệ thống tài phiệt chi phối: tư bản tài chính là sự dung hợp giữa tư bản độc quyền ngân hàng và tư bản độc quyền công nghiệp.
- Xuất khẩu tư bản trở thành phổ biến (bên cạnh xuất khẩu hàng hóa).
- Sự phân chia thị trường thế giới giữa các liên minh độc quyền.
- Sự phân chia lãnh thổ thế giới giữa các cường quốc.
4. Độc quyền nhà nước
- Độc quyền nhà nước là kiểu độc quyền trong đó nhà nước thực hiện nắm giữ vị thế độc quyền trên cơ sở duy trì sức mạnh của các tổ chức độc quyền ở những lĩnh vực then chốt.
- Đặc điểm: kết hợp về nhân sự giữa tổ chức độc quyền và nhà nước; hình thành, phát triển sở hữu nhà nước; độc quyền nhà nước trở thành công cụ để nhà nước điều tiết nền kinh tế.
- Biểu hiện mới: tích tụ, tập trung tư bản tăng nhanh; các công ty xuyên quốc gia; vai trò của tư bản tài chính; xuất khẩu tư bản dưới nhiều hình thức; các liên minh kinh tế khu vực.
5. Vai trò lịch sử của chủ nghĩa tư bản
- Tích cực: thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển nhanh, chuyển nền sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn hiện đại, xã hội hóa sản xuất.
- Giới hạn: mục đích của nền sản xuất vẫn chủ yếu vì lợi ích thiểu số; tiềm ẩn khủng hoảng, phân hóa giàu nghèo, các cuộc chiến tranh tranh giành thị trường.
Liên hệ thực tiễn Việt Nam
- Pháp luật Việt Nam về cạnh tranh nghiêm cấm lạm dụng vị trí thống lĩnh, vị trí độc quyền và các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, nhằm bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng.
Từ khóa
Thuật ngữ trong chương
- Cạnh tranh
- Sự ganh đua giữa những chủ thể kinh tế nhằm có được những ưu thế về sản xuất cũng như tiêu thụ để thu lợi ích tối đa.
- Độc quyền
- Sự liên minh giữa các doanh nghiệp lớn, nắm phần lớn việc sản xuất và tiêu thụ một số hàng hóa, có khả năng định giá cả độc quyền, thu lợi nhuận độc quyền cao.
- Tư bản tài chính
- Sự dung hợp giữa tư bản độc quyền ngân hàng với tư bản độc quyền trong công nghiệp.
- Xuất khẩu tư bản
- Xuất khẩu giá trị ra nước ngoài (đầu tư trực tiếp hoặc gián tiếp) nhằm thu giá trị thặng dư và các nguồn lợi khác ở nước nhập khẩu tư bản.
- Độc quyền nhà nước
- Kiểu độc quyền trong đó nhà nước nắm giữ vị thế độc quyền trên cơ sở duy trì sức mạnh của các tổ chức độc quyền ở những lĩnh vực then chốt.
Video
Bài giảng chương 4
Chương 4 – Chủ nghĩa tư bản độc quyền
Nguồn: Glory Education – ThS. Ngô Văn ThảoXem trên YouTube ↗
Chương 4 – Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước
Nguồn: Glory Education – ThS. Ngô Văn ThảoXem trên YouTube ↗