← 6 chương

Chương 3/6

Giá trị thặng dư trong nền kinh tế thị trường

Học thuyết giá trị thặng dư — “hòn đá tảng” trong học thuyết kinh tế của C. Mác: nguồn gốc, bản chất, các phương pháp sản xuất, tích lũy và các hình thức biểu hiện.

1. Nguồn gốc của giá trị thặng dư

  • Công thức chung của tư bản: T – H – T′, trong đó T′ = T + ∆T; số tiền trội hơn ∆T là giá trị thặng dư.
  • Hàng hóa sức lao động là chìa khóa giải quyết mâu thuẫn của công thức chung.
  • Hai điều kiện để sức lao động trở thành hàng hóa: người lao động được tự do về thân thể; người lao động không có đủ tư liệu sản xuất cần thiết.
  • Giá trị sử dụng đặc biệt của hàng hóa sức lao động: khi được sử dụng, nó tạo ra một lượng giá trị mới lớn hơn giá trị của bản thân nó.
  • Giá trị thặng dư là bộ phận giá trị mới dôi ra ngoài giá trị sức lao động do công nhân làm thuê tạo ra.

2. Các khái niệm tư bản

  • Tư bản bất biến (c): bộ phận tư bản tồn tại dưới hình thái tư liệu sản xuất, giá trị được chuyển nguyên vẹn sang sản phẩm.
  • Tư bản khả biến (v): bộ phận tư bản tồn tại dưới hình thái lao động sống, tăng lên về lượng trong quá trình sản xuất.
  • Tiền công là giá cả của hàng hóa sức lao động.
  • Tuần hoàn của tư bản qua ba giai đoạn, ba hình thái: tư bản tiền tệ, tư bản sản xuất, tư bản hàng hóa; chu chuyển là tuần hoàn được xét như một quá trình lặp lại.
  • Theo phương thức chu chuyển giá trị: tư bản cố định (máy móc, nhà xưởng) và tư bản lưu động (nguyên liệu, sức lao động).

3. Bản chất và các phương pháp sản xuất giá trị thặng dư

  • Tỷ suất giá trị thặng dư (m′) phản ánh trình độ khai thác sức lao động; khối lượng giá trị thặng dư (M) phản ánh quy mô.
  • Giá trị thặng dư tuyệt đối: thu được do kéo dài ngày lao động vượt quá thời gian lao động tất yếu (hoặc tăng cường độ lao động), trong khi năng suất lao động, giá trị sức lao động và thời gian lao động tất yếu không đổi.
  • Giá trị thặng dư tương đối: thu được nhờ rút ngắn thời gian lao động tất yếu do tăng năng suất lao động xã hội, nhờ đó kéo dài tương ứng thời gian lao động thặng dư.
  • Giá trị thặng dư siêu ngạch: phần trội hơn thu được khi giá trị cá biệt của hàng hóa thấp hơn giá trị xã hội; là hình thức biến tướng của giá trị thặng dư tương đối.

4. Tích lũy tư bản

  • Bản chất: tư bản hóa giá trị thặng dư — biến một phần giá trị thặng dư thành tư bản phụ thêm để mở rộng sản xuất.
  • Quy mô tích lũy phụ thuộc: trình độ khai thác sức lao động; năng suất lao động xã hội; sử dụng hiệu quả máy móc; đại lượng tư bản ứng trước.
  • Hệ quả: tăng cấu tạo hữu cơ của tư bản (c/v); tích tụ và tập trung tư bản; chênh lệch giàu – nghèo gia tăng.
  • Tích tụ tư bản làm tăng quy mô tư bản cá biệt bằng tư bản hóa giá trị thặng dư; tập trung tư bản là hợp nhất các tư bản cá biệt sẵn có.

5. Các hình thức biểu hiện của giá trị thặng dư

  • Chi phí sản xuất (k) là phần giá trị bù lại giá cả của tư liệu sản xuất và sức lao động đã tiêu dùng.
  • Lợi nhuận (p) là hình thái biểu hiện của giá trị thặng dư, được quan niệm là con đẻ của toàn bộ tư bản ứng trước.
  • Cạnh tranh giữa các ngành dẫn tới hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân; giá trị hàng hóa chuyển hóa thành giá cả sản xuất.
  • Trong phân phối, giá trị thặng dư được chia thành: lợi nhuận công nghiệp, lợi nhuận thương nghiệp, lợi tức cho vay và địa tô tư bản chủ nghĩa (địa tô chênh lệch I, II và địa tô tuyệt đối).

Ghi nhớ

Công thức

  • Công thức chung của tư bản

    T – H – T′ (T′ = T + ∆T)

    ∆T là giá trị thặng dư (m).

  • Giá trị hàng hóa

    W = c + v + m

    c: tư bản bất biến; v: tư bản khả biến; m: giá trị thặng dư.

  • Tỷ suất giá trị thặng dư

    m′ = (m / v) × 100%

    Còn tính bằng t′ / t × 100% (t′: thời gian lao động thặng dư; t: thời gian lao động tất yếu).

  • Khối lượng giá trị thặng dư

    M = m′ × V

    V: tổng tư bản khả biến.

  • Chi phí sản xuất

    k = c + v

    Khi đó W = k + m.

  • Tỷ suất lợi nhuận

    p′ = p / (c + v) × 100%

    Luôn nhỏ hơn m′.

  • Giá cả sản xuất

    GCSX = k + p̄

    p̄: lợi nhuận bình quân.

  • Tỷ suất lợi tức

    z′ = (z / TBCV) × 100%

    z: lợi tức; TBCV: tư bản cho vay.

Liên hệ thực tiễn Việt Nam

  • Vận dụng học thuyết giá trị thặng dư: khuyến khích tăng năng suất lao động bằng khoa học – công nghệ (sản xuất giá trị thặng dư tương đối, siêu ngạch) thay vì kéo dài giờ làm.
  • Bảo đảm hài hòa lợi ích giữa người lao động và người sử dụng lao động thông qua pháp luật về tiền lương, thời giờ làm việc, bảo hiểm xã hội.

Từ khóa

Thuật ngữ trong chương

Giá trị thặng dư
Bộ phận giá trị mới dôi ra ngoài giá trị sức lao động do công nhân làm thuê tạo ra, thuộc về nhà tư bản.
Hàng hóa sức lao động
Sức lao động trở thành hàng hóa khi người lao động tự do về thân thể và không có đủ tư liệu sản xuất; có giá trị sử dụng đặc biệt là tạo ra giá trị lớn hơn giá trị bản thân nó.
Tư bản bất biến
Bộ phận tư bản tồn tại dưới hình thái tư liệu sản xuất, giá trị được lao động cụ thể chuyển nguyên vẹn sang sản phẩm (ký hiệu c).
Tư bản khả biến
Bộ phận tư bản tồn tại dưới hình thái lao động sống, tăng lên về lượng trong quá trình sản xuất (ký hiệu v).
Tư bản cố định
Bộ phận tư bản sản xuất (máy móc, nhà xưởng…) tham gia toàn bộ vào quá trình sản xuất nhưng chuyển dần giá trị vào sản phẩm.
Tư bản lưu động
Bộ phận tư bản sản xuất (nguyên, nhiên vật liệu, sức lao động) chuyển toàn bộ giá trị vào sản phẩm sau mỗi quá trình sản xuất.
Tiền công
Giá cả của hàng hóa sức lao động.
Tỷ suất giá trị thặng dư
Tỷ lệ phần trăm giữa giá trị thặng dư và tư bản khả biến (m′ = m/v × 100%), phản ánh trình độ khai thác sức lao động.
Giá trị thặng dư tuyệt đối
Giá trị thặng dư thu được do kéo dài ngày lao động vượt quá thời gian lao động tất yếu.
Giá trị thặng dư tương đối
Giá trị thặng dư thu được nhờ rút ngắn thời gian lao động tất yếu, do tăng năng suất lao động xã hội.
Giá trị thặng dư siêu ngạch
Phần giá trị thặng dư trội hơn khi giá trị cá biệt của hàng hóa thấp hơn giá trị xã hội.
Tích lũy tư bản
Tư bản hóa giá trị thặng dư: biến một phần giá trị thặng dư thành tư bản phụ thêm.
Cấu tạo hữu cơ của tư bản
Cấu tạo giá trị của tư bản do cấu tạo kỹ thuật quyết định và phản ánh sự biến đổi của cấu tạo kỹ thuật (c/v).
Lợi nhuận
Hình thái biểu hiện của giá trị thặng dư, khi được quan niệm là con đẻ của toàn bộ tư bản ứng trước.
Giá cả sản xuất
Giá cả bằng chi phí sản xuất cộng với lợi nhuận bình quân (k + p̄).
Địa tô
Phần giá trị thặng dư thừa ra ngoài lợi nhuận bình quân mà nhà tư bản kinh doanh nông nghiệp phải trả cho địa chủ.

Video

Bài giảng chương 3

  • Chương 3 – Công thức chung của tư bản

    Nguồn: Glory Education – TS. Trần Hoàng HảiXem trên YouTube ↗

  • Chương 3 – Sản xuất giá trị thặng dư; tư bản bất biến, tư bản khả biến

    Nguồn: Glory Education – TS. Trần Hoàng HảiXem trên YouTube ↗

  • Chương 3 – Tỷ suất và khối lượng giá trị thặng dư

    Nguồn: Glory Education – TS. Trần Hoàng HảiXem trên YouTube ↗

  • Chương 3 – Các phương pháp sản xuất giá trị thặng dư

    Nguồn: Glory Education – TS. Trần Hoàng HảiXem trên YouTube ↗